Cunda ve hemen yanı başındaki Ayvalık, mübadele yıllarının derin izlerini taşıyan, Rum ve Türk kültürünün yüzyıllar içinde örüldüğü adeta birer açık hava müzesidir. Tarihi taş evlerin arasında kalan her kapı, her yıkık duvar ya da restore edilmiş görkemli bir kilise, ziyaretçisini sessizce geçmişin derinliklerine çeker. UNESCO Dünya Mirası geçici listesinde yer alan bu bölge, 2026 itibarıyla da tarihseverlerin ve gezginlerin en gözde rotalarından biri olmayı sürdürmektedir.
Cunda'nın Tarihi Hazineleri
Rahmi M. Koç Müzesi (Taksiyarhis Kilisesi)
Adanın en görkemli yapısı olduğu tartışmasız kabul gören Taksiyarhis Kilisesi, parlak sarı dış duvarları ve mermerden yontulan heybetli sütunlarıyla 1873 yılında inşa edilmiştir. Uzaktan bile kolayca seçilebilen bu yapı, bir dönem camiye dönüştürülmüş; ardından geçirdiği depremde hasar görüp uzun yıllar kaderine terk edilmiştir. 2011 yılında Koç Vakfı'nın üstlendiği kapsamlı restorasyon çalışmalarının tamamlanmasıyla 2014'te Rahmi M. Koç Müzesi adıyla yeniden kapılarını açmıştır. Müze içinde denizciliğe dair nadide eserlerden antika oyuncaklara, nostaljik otomobillerden endüstri tarihi araç gereçlerine uzanan geniş bir koleksiyon sergilenmektedir.
Müze pazartesi günleri kapalıdır; diğer günler sabah 10:00'da ziyaretçilerini karşılamaktadır. Nisan-Eylül döneminde akşam 19:00'a, Ekim-Mart döneminde ise 17:00'ye kadar gezilebilmektedir. 2026 itibarıyla geçerli giriş ücreti yetişkin için 160 ₺, öğrenci için 80 ₺'dir. Ayvalık'taki Rahmi M. Koç Müzesi ile birlikte kombine bilet alan ziyaretçiler 290 ₺ yetişkin, 145 ₺ öğrenci fiyatından yararlanabilmektedir. Müze Kart sahipleri ücretsiz giriş imkânından faydalanmaktadır.
Cunda Despot Evi
1862 yılında bölgenin en nüfuzlu Rum asilzadesi için inşa edilen Despot Evi, hem görkemli hem de trajik bir tarihe sahiptir. 1877'de yaşanan kanlı bir baskında sahibini yitiren yapı, Osmanlı Devleti tarafından satın alınarak Hükümet Binası'na dönüştürülmüştür. 1921'de yetimhane olan bina, Kurtuluş Savaşı'nın ardından bir süre ilkokul olarak da hizmet vermiş; 1980'de terk edilerek harabeye dönmüştür. Yeşilçam filmlerine set olan bu yapı, geçirdiği restorasyonun ardından başta Yunan ziyaretçiler olmak üzere tüm tarih meraklılarının ilgisini çekmeye devam etmektedir.
Panaya Kilisesi (Panagia)
1863 yılında inşa edilen Panaya Kilisesi, zamanın ve bakımsızlığın izlerini tüm ağırlığıyla üzerinde taşımaktadır. Bugün görkemli çatısından geriye tek bir iz kalmamış; yapıdan yalnızca üç duvar ayakta durabilmektedir. Yine de o yıkık duvarlar, Cunda'nın tarihi yürüyüş rotasında son derece dramatik ve etkileyici bir manzara sunmaktadır. Ada tarihinin hüznünü en çıplak biçimiyle yansıtan bu kalıntı, rotayı tamamlayanların gözünde unutulmaz bir durak olarak kalmaktadır.
Ayia Triada Kilisesi
1865 yılında tamamlanan Ayia Triada Kilisesi, adanın dini mirasını ayakta tutan yapılardan biridir. Diğer yapılar kadar gündeme taşınmasa da Cunda'nın tarihi silüetini tamamlayan, sessiz ama vazgeçilmez bir taş parçasıdır.
Cunda Sanat Galerisi ve Tarihi Pazar
Tarihin modern sanatla buluştuğu nadir mekânlardan biri olan Cunda Sanat Galerisi, dönemsel sergilerle yerli ve yabancı sanatçılara kapılarını açmaktadır. Adanın özgün ruhunu en yalın haliyle solumak isteyenler için ise Cunda Tarihi Pazar'ın nostaljik dokusu içinde kısa bir yürüyüş, geçmişi bugüne bağlayan en doğal köprülerden birini sunmaktadır.
Ayvalık Merkezdeki Kültür Mirası: Kydonia'nın İzleri
Cunda'yı Ayvalık'tan bağımsız düşünmek mümkün değildir. Antik çağlardan bu yana kesintisiz yerleşime sahne olan ve adını Kydonia'dan, yani tam olarak 'ayvalık' anlamından devşiren bu şehir, kendi içinde de son derece zengin bir tarihi miras barındırmaktadır.
Macaron Mahallesi
Ayvalık'ın merkez mahallesi olan Macaron, adını meşhur Fransız tatlısından değil, bölgede yetişen dağ kekiğinden almaktadır. Osmanlı döneminde küçük bir Rum köyü olan Macaron, Sadrazam Cezayirli Hasan Paşa'nın himayesiyle büyüyerek zeytinyağı ticaretinin kalbi hâline gelmiştir. Taş döşeli dar sokakları ve yüzyılları aşan konakları, ziyaretçiyi adeta bir zaman tüneline çekmektedir. 'Vatanım Sensin' dizisini takip edenler, bu sokaklarda ilerlerken kendilerini doğrudan 'Albay Cevdet'in Evi'nin önünde bulabilmektedir.
Saatli Camii (Ayios Giannis Kilisesi)
1870 yılında Ayios Giannis Kilisesi olarak inşa edilen bu zarif yapı, 1923 mübadelesinin ardından minare eklenerek camiye dönüştürülmüştür. Kilise döneminden kalma çan kulesinin üzerindeki saat, yapıya halkın dilinde 'Saatli Camii' adını kazandırmıştır. Ayvalık silüetine en tatlı detaylardan birini katan bu yapı, şehrin mimari belleğinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Çınarlı Camii
Saatli Camii ile ortak bir kaderi paylaşan Çınarlı Camii de kiliseden camiye çevrilmiş yapılar arasındadır. Ön cephesindeki haç biçimli pencereler ve kulesinin üzerinde yükselen kubbe, yapının özgün kimliğini bugün bile açıkça gözler önüne sermektedir. Ayvalık merkezinden geçen her göz, bu tarihi katmanlaşmayı fark etmeden edemez.
Hamidiye Camii
Bölgedeki diğer camilerden farklı olarak dönüştürülmüş bir yapı değildir; Sultan II. Abdülhamit'in iradesiyle en başından itibaren cami olarak inşa edilmiştir. Kırmızı tuğlaları ve ince kesme taş işçiliğiyle Ayvalık merkezinin en dikkat çekici tarihi yapılarından biri olmayı sürdürmektedir.
Sanatın Yeni Merkezi: Küçükköy (Yeniçeri Köyü)
Ayvalık'ın güneyine doğru uzanan kısa bir yolculuğun sonunda Küçükköy'e ulaşılmaktadır. Osmanlı döneminde denizden gelen korsan saldırılarına karşı buraya yerleştirilen yeniçerilerin adını taşıyan bu köy, mübadele döneminde Bosna'dan göç eden ailelere yurt olmuştur. Tarihi katmanları birbirine kenetleyen bu özgün doku, geçmişin ağırlığını sessizce taşımaktadır.
Günümüzde eski taş evlerin restore edilmesiyle yepyeni bir kimlik kazanan Küçükköy, resim sanatına duyulan derin ilgi sayesinde adeta bir sanat köyüne dönüşmüştür. Birbirinden özgün sanat galerilerini gezerek tarihi dokunun içinde kaybolmak, bu bölgeyi keşfedenlerin en çok dile getirdiği deneyimlerin başında gelmektedir.